Hoe sterke leerstrategieën elke leerling vooruithelpen

“Onderzoek toont aan dat je met sterke leercompetenties een grote leerwinst kan boeken”, duidt Maaike. “Natuurlijk speelt intelligentie mee, maar het is niet voldoende om gewoon brains te hebben. Je moet ook weten hoe je moet leren. Onze hersenen zijn daar niet vanzelf goed in. We moeten leren omgaan met hun beperkingen en tegelijk ons potentieel optimaal benutten.”

Actief leren

Dat is meteen ook het goede nieuws: leren is geen privilege voor een kleine groep ‘begaafde’ leerlingen. Alle leerlingen kunnen hun leerproces versterken. “Nu we steeds beter weten hoe onze hersenen werken, ontdekken we ook welke leerstrategieën het meest efficiënt en duurzaam zijn. Hoe beter leerlingen begrijpen op welke manier hun brein werkt, hoe beter ze kunnen leren.”

Een belangrijk onderscheid daarbij zijn passieve en actieve leerstrategieën. Maaike: “Bij passieve strategieën verwerkt je brein de leerstof niet diepgaand genoeg. Lezen, herlezen of samenvatten door letterlijk te herschrijven… Het voelt productief, maar dat is verraderlijk: het rendement is beperkt.”

Vergeten om te leren

Actieve leerstrategieën vragen meer inspanning, maar leveren ook meer op: gespreide herhaling, actief ophalen uit het geheugen, afwisselen tussen hoofdstukken. “Ik zeg vaak tegen mijn leerlingen dat ze de leerstof zelf moeten ‘kneden’. Je legt verbanden, ziet verschillen en gelijkenissen en maakt er je eigen cake van. Dat is lastiger, maar net daardoor blijft het beter hangen.”

Dat ongemak is dus eigen aan het leerproces. “Om te leren, moet je ook vergeten”, zegt Maaike. “Leerlingen vinden dat in het begin vaak vreemd, terwijl het heel normaal en zelfs onvermijdelijk is dat je na een tijdje zaken vergeet. Door de leerstof later te herhalen of opnieuw uit het geheugen op te halen, veranker je die net sterker.”

Gedeelde basis

Sterke leercompetenties bouw je niet in één keer op. “Het is eigenlijk een vorm van gedragsverandering: je leert studeren op een andere manier dan je gewend bent. Dat lukt niet door alles tegelijk te willen veranderen. Je start met één strategie, je oefent die tot ze een automatisme wordt, en daarna voeg je stap voor stap nieuwe strategieën toe.”

Hoe vroeger leerlingen hiermee in aanraking komen, hoe beter. “Het is makkelijker om nieuw gedrag aan te leren dan om vastgeroeste gewoontes af te leren. Door in het eerste jaar van het secundair – of zelfs al in de lagere school – in te zetten op een gedeelde basis aan leerstrategieën, creëer je een gelijker speelveld in een diverse groep leerlingen. Die basis nemen ze mee naar de hogere jaren.”

Integreren in het vak

Hoewel leerstrategieën vrij universeel zijn, blijkt de transfer naar concrete vakken nog het moeilijkste aspect. “Leerlingen worstelen ermee om die algemene tips toe te passen op wiskunde, talen of wetenschappen. Daar ligt een belangrijke rol voor de leerkracht: tonen hoe je die strategieën inzet binnen dat vak. Hoe meer je ze integreert in je les, hoe groter de leerwinst. Dat kan tijdverlies lijken, maar het is reculer pour mieux sauter: Net door even een stap terug te zetten, win je op langere termijn tijd omdat die kennis steviger verankerd raakt.”

Bewust omgaan met afleiders

Een hardnekkige misvatting is dat de hersenen van jongeren fundamenteel veranderd zouden zijn door de digitale maatschappij. “Onze hersenen werken vandaag nog hetzelfde als twintig jaar geleden.” Wat wél klopt: langdurig focussen is lastiger voor jongeren in een wereld vol afleiding. “Dat terwijl aandacht een bepalende factor is voor leren. En vergeet multitasken: dat bestaat niet. Je verliest niet alleen tijd door even die melding op je gsm te bekijken, maar ook doordat je brein zijn focus moet verleggen. Die ‘switch cost’ betaal je elke keer je van taak wisselt.”

Veel jongeren zijn het ondertussen gewoon om constant geprikkeld te worden vanuit verschillende hoeken. “Daardoor hebben ze vaker moeite om zich langdurig te focussen. Het is vandaag een essentieel onderdeel van leren leren om daar bewust mee te leren omgaan. Dat vraagt begeleiding, afspraken en herhaling, zowel in de klas als thuis. Eén keer benoemen is niet genoeg: je moet er cyclisch op terugkomen. Leren leren is geen sprint, maar een marathon.”

De tips van Maaike:

• Zet in op actieve leerstrategieën: doe ze expliciet voor en oefen ze in tijdens de les.

• Exit-tickets: laat leerlingen op het einde van de les de kerninzichten ophalen uit hun geheugen en noteren (retrieval).

• Maak aandacht bespreekbaar: benoem afleiders en maak samen concrete afspraken over focus.

• Herhaal cyclisch: zo houd je de leerstrategieën en afspraken over aandacht top-of-mind.